Türkiye'nin Komşu Ülkeleri ve Yönler: 5. Sınıf Rehberi

Türkiye'nin sekiz kara komşusu vardır: batıda Yunanistan, kuzeybatıda Bulgaristan, kuzeydoğuda Gürcistan, doğuda Ermenistan, Azerbaycan (Nahçıvan üzerinden) ve İran, güneyde Irak ve Suriye. Bunlardan Yunanistan, Bulgaristan, Gürcistan ve Suriye ile denizden de komşuyuz. Sosyal Bilgiler programının 5. sınıf "Evimiz Dünya" başlığı komşu devletleri SB.5.2.4, yaşanılan ilin konumunu ise SB.5.2.1 kazanımıyla işler.

Bu rehberde program metnini, komşuların yön ve başkent tablosunu, bir ilin konumunun nasıl tarif edileceğini ve LUMO oyunlarının hangi hataları yakalamak için kurulduğunu bulacaksınız. Konuyu tekrar eden farklı sınıflardaki öğrenciler için de aynı içerik geçerlidir.

Programda hangi kazanımlar var?

Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı'nda (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli) "Evimiz Dünya" başlığı dört öğrenme çıktısından oluşur. Konum ve komşularla ilgili olan ikisidir. Yön bulma ise 4. sınıfta kazanılan ve bu bölümde kullanılan temel beceridir.

SB.5.2.4'ün fiili "bilgi toplayabilme"dir. Program, öğrencinin bulduğu bilgiyi farklı türden en az üç kaynakla karşılaştırarak doğrulamasını ve performans görevi olarak komşu devletleri tanıtan bir afiş hazırlamasını ister. Yani başkent ezberi bu kazanımın yalnızca bir parçasıdır. Bölümdeki diğer iki çıktı, ildeki doğal ve beşerî çevrenin değişimi (SB.5.2.2) ile afetlerin etkilerini azaltma (SB.5.2.3), bu yazının kapsamı dışında kalıyor.

Türkiye'nin komşu ülkeleri hangileri, başkentleri neresi?

Azerbaycan ile kara sınırımız, Azerbaycan'ın ana topraklarından değil, ona bağlı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti üzerinden geçer. Başkent Bakü ise Hazar Denizi kıyısındadır. Doğu sınırımızın en uzun bölümünü İran ile paylaşırız.

Hangi komşularımızla denizden de komşuyuz?

Program, Yunanistan, Bulgaristan, Suriye ve Gürcistan'ın "denizden de sınır komşumuz" olduğunun vurgulanmasını ister. Oyunlarımızdaki eşleşme şöyledir:

• Ege Denizi: Yunanistan
• Karadeniz: Bulgaristan ve Gürcistan
• Akdeniz: Suriye

Ermenistan, Azerbaycan, İran ve Irak ile yalnızca kara sınırımız vardır. Azerbaycan ile İran'ın Hazar Denizi'ne kıyısı vardır, fakat Hazar Türkiye'ye ulaşmaz. Bu yüzden bu iki ülkeyle deniz komşuluğumuz yoktur.

Göreceli konum nedir, bir ilin konumu nasıl anlatılır?

Göreceli konum, bir yerin başka yerlere göre nerede olduğudur. Bir ili enlem ve boylam dereceleriyle tarif etmek ise mutlak konumdur; program onu ülke ölçeğinde SB.6.2.1 kazanımında işler.

Program, il tarif edilirken başlıca yeryüzü şekillerinin, su kaynaklarının, komşu illerin ve önemli tarihî mekânların örnek verilmesini ister. Pratikte şu sorular yeterlidir:

1. Hangi illerle komşu?
2. Hangi denize kıyısı var, yoksa hiç kıyısı yok mu?
3. Hangi dağlar, ovalar, nehirler ya da göller var?
4. Bir komşu ülkeyle sınırı var mı?
5. Tanınmış bir ile ya da göle göre hangi yönde?
6. Hangi tarihî mekânlarla tanınıyor?

Örnek olarak Edirne: Türkiye'nin kuzeybatı ucundadır; Tekirdağ, Kırklareli ve Çanakkale ile komşudur; Ege Denizi'ne kıyısı vardır; topraklarından Meriç ve Tunca nehirleri geçer; Yunanistan ve Bulgaristan ile sınır paylaşır; Selimiye Camii en tanınmış simgesidir. Bu altı bilgi, Edirne'nin göreceli konumunu tek paragrafta özetler.

Programın destekleme önerisi basit bir başlangıçtır: çocuktan yaşadığı ilin komşu illerini sıralamasını isteyin. Ardından bu illeri bir Türkiye dilsiz mülki idare haritasında boyatabilirsiniz; program görselleştirme için bu haritayı da önerir.

Ana ve ara yönler haritada nasıl bulunur?

Dört ana yön kuzey, güney, doğu ve batıdır. Dört ara yön, iki ana yönün tam ortasında kalır: kuzeydoğu, kuzeybatı, güneydoğu ve güneybatı. Ara yönün adı her zaman kuzey ya da güney ile başlar; "doğukuzey" diye bir yön yoktur.

Haritada önce kuzeyi bulun. Harita kenarında yön oku ya da pusula gülü varsa onu izleyin; çoğu haritada üst kenar kuzeydir. Kuzey üstteyken sağ taraf doğu, sol taraf batı, alt kenar güneydir. Sekiz yön çemberi 45'er derecelik dilimlere böler; bir yer iki yönün sınırına düşüyorsa tek bir yön söylemek zorlaşır.

En önemli kural: yön her zaman bir çıkış noktasına göre söylenir. "Hangisi Van Gölü'nün kuzeybatısında yer alır?" sorusu tamdır; "Erzurum doğudadır" cümlesi ise neyin doğusunda olduğunu söylemediği için eksiktir.

En sık yapılan hatalar neler?

1. Her yönde tek komşu olduğunu sanmak. Doğuda üç (Ermenistan, Azerbaycan, İran), güneyde iki (Irak, Suriye) komşumuz vardır; batıda Yunanistan, kuzeybatıda Bulgaristan, kuzeydoğuda Gürcistan ise tek komşumuzdur. Komşu Pasaportu'nda birden çok doğrusu olan her soru "...lardan biri hangisidir?" kalıbıyla sorulur ve bütün doğru ülkeler kabul edilir; böylece çocuk, sorunun tek doğrusu olup olmadığını kalıbından anlar.

2. Azerbaycan'ı unutmak ya da Nahçıvan'ı ayrı bir ülke sanmak. Sınır ana topraklardan değil Nahçıvan üzerinden geçtiği için liste kolayca yedi ülkede kalır. Komşu Pasaportu bunu ayrı bir soruyla sorar: "Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti sayesinde kendisiyle kara sınırımız olan komşumuz hangisidir?"

3. "Denize kıyısı olan komşu" ile "denizden komşu olan ülke"yi karıştırmak. İran ve Azerbaycan'ın kıyısı vardır ama bu kıyı Hazar'dadır. Oyun deniz komşuluğunu, Karadeniz kıyısını ve Hazar kıyısını üç ayrı soruda sorar.

4. Yönü çıkış noktası olmadan söylemek. Şehir Radarı'ndaki her yön sorusu bir çıkış noktası verir: Van Gölü, Tuz Gölü, Ankara, İstanbul, İzmir, Konya, Erzurum, Samsun ya da Antalya. Doğru il sorulan yönden en fazla 22,5 derece sapar; çeldiriciler en az 90 derece uzaktadır; iki yönün arasında kalan iller soruya hiç alınmaz.

Hangi LUMO oyunları hangi kazanımı çalıştırır?

Oyunlar bilgiyi hazır sunar. SB.5.2.4'ün kaynak belirleme, doğrulama ve afiş hazırlama adımları ise kitap, atlas ve güvenilir dijital kaynaklarla sınıfta ya da evde yapılır. Bu yüzden oyunlar en çok konu işlendikten sonraki tekrar ve pekiştirme aşamasında işe yarar. Bölümün diğer oyunlarını 5. sınıf Sosyal Bilgiler oyunları sayfasında bulabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Türkiye'nin kaç komşusu var? Kara sınırı paylaştığı sekiz komşusu vardır: Yunanistan, Bulgaristan, Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan, İran, Irak ve Suriye. Bunların dördüyle (Yunanistan, Bulgaristan, Gürcistan, Suriye) denizden de komşudur. Kara sınırımız olmayan deniz komşularımız (KKTC, Lübnan, Filistin, Mısır, Libya, Rusya, Ukrayna ve Romanya) ise programda 6. sınıfta ele alınır.

Azerbaycan Türkiye'nin komşusu mu? Evet. Türkiye ile Azerbaycan arasındaki kara sınırı, Azerbaycan'a bağlı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti üzerinden geçer. Azerbaycan, Türkiye'ye göre doğudadır.

Göreceli konum ile mutlak konum arasındaki fark nedir? Göreceli konum bir yeri komşularına, denizlere, yeryüzü şekillerine ve tanınmış yerlere göre tarif eder; mutlak konum ise enlem ve boylam derecelerini kullanır. Program göreceli konumu il ölçeğinde SB.5.2.1'de, mutlak konumu ülke ölçeğinde SB.6.2.1'de işler.